Bevoegd en bekwaam: voorbehouden handelingen in de praktijk

Bevoegd en bekwaam betekent dat een zorgverlener een voorbehouden handeling alleen mag uitvoeren als hij daartoe wettelijk bevoegd is en die handeling ook aantoonbaar beheerst.

Een medewerker moet een injectie geven of een katheter inbrengen, en de vraag komt op: mag deze persoon dat eigenlijk uitvoeren? Voor bepaalde handelingen in de zorg gelden extra regels. Dat zijn de voorbehouden handelingen, en daarvoor moet iemand bevoegd én bekwaam zijn. Die twee woorden lijken op elkaar, maar betekenen iets anders.

Voor zorgaanbieders is het belangrijk om dit onderscheid scherp te hebben en vast te leggen wie welke handelingen mag uitvoeren. We helpen je dit zo te regelen dat de zorg veilig is en dat je kunt aantonen dat je medewerkers bevoegd en bekwaam zijn.

Wat voorbehouden handelingen zijn

Voorbehouden handelingen zijn medische handelingen die risico's met zich meebrengen als ze door een ondeskundige worden uitgevoerd. Denk aan injecties, katheterisaties of het toedienen van bepaalde medicatie. Vanwege dat risico is wettelijk bepaald dat alleen bevoegde personen ze mogen uitvoeren, of iemand die in opdracht en onder voorwaarden handelt.

Het gaat dus om een specifieke groep handelingen, niet om alle zorg. Voor de meeste zorgtaken gelden deze extra regels niet. Maar juist bij voorbehouden handelingen is het belangrijk dat je weet wie ze mag uitvoeren en onder welke voorwaarden.

Het verschil tussen bevoegd en bekwaam

• Bevoegd: de wettelijke toestemming om een voorbehouden handeling uit te voeren, of het uitvoeren in opdracht van een bevoegde onder de juiste voorwaarden.
• Bekwaam: de handeling ook daadwerkelijk beheersen: de kennis en vaardigheid hebben om die veilig en goed uit te voeren.
• Beide nodig: voor een voorbehouden handeling moet iemand zowel bevoegd als bekwaam zijn. Alleen bevoegd zijn is niet genoeg als de vaardigheid ontbreekt.
• Bekwaamheid onderhouden: bekwaamheid is niet blijvend. Wie een handeling lang niet doet, kan de bekwaamheid verliezen en moet die opnieuw aantonen.

Hoe je dit als organisatie regelt

Als aanbieder moet je kunnen laten zien dat de medewerkers die voorbehouden handelingen uitvoeren, daartoe bevoegd en bekwaam zijn. Dat betekent dat je bijhoudt wie welke handelingen mag doen, en dat je de bekwaamheid periodiek toetst en vastlegt. Zo voorkom je dat een handeling wordt uitgevoerd door iemand die dat niet veilig kan.

Leg in je beleid vast hoe je omgaat met voorbehouden handelingen: wie ze mag uitvoeren, hoe je de bekwaamheid toetst en hoe vaak. Zo is de zorg veilig en kun je bij een inspectie laten zien dat je dit op orde hebt. We denken graag met je mee over hoe je dit passend inricht voor jouw organisatie.

Veelgestelde vragen over bevoegd en bekwaam bij voorbehouden handelingen

Wat is het verschil tussen bevoegd en bekwaam?
Bevoegd betekent dat iemand wettelijk toestemming heeft om een voorbehouden handeling uit te voeren, of dat in opdracht van een bevoegde doet onder de juiste voorwaarden. Bekwaam betekent dat iemand de handeling ook echt beheerst: de kennis en vaardigheid heeft om die veilig uit te voeren. Voor een voorbehouden handeling zijn beide nodig. Iemand kan bevoegd zijn, maar als de vaardigheid ontbreekt, is die niet bekwaam en mag de handeling niet worden uitgevoerd.

Kan een medewerker zonder BIG-registratie voorbehouden handelingen uitvoeren?
Dat kan onder voorwaarden, namelijk in opdracht van een bevoegde beroepsbeoefenaar en als de medewerker bekwaam is. De wet kent een systeem waarbij handelingen in opdracht en onder voorwaarden mogen worden uitgevoerd. Belangrijk is dat de bekwaamheid is aangetoond en dat de afspraken helder zijn. Leg dit goed vast, zodat duidelijk is wie in welke situatie welke handeling mag uitvoeren en onder welke voorwaarden.

Hoe toon ik aan dat een medewerker bekwaam is?
Bekwaamheid toon je aan door die te toetsen en vast te leggen. Denk aan een bekwaamheidsverklaring, een scholing of een periodieke toetsing van de vaardigheid. Omdat bekwaamheid kan verlopen als een handeling lang niet wordt uitgevoerd, hoort daar een herhaling bij. Houd bij welke medewerker welke handelingen bekwaam mag uitvoeren en wanneer dit weer getoetst moet worden. Zo kun je bij een inspectie laten zien dat je dit op orde hebt.

Waar let de IGJ op bij voorbehouden handelingen?
De IGJ wil zien dat de medewerkers die voorbehouden handelingen uitvoeren daartoe bevoegd en bekwaam zijn, en dat je dit kunt aantonen. De inspectie kijkt of je bijhoudt wie welke handelingen mag doen en of de bekwaamheid actueel is. Ook wil de inspectie zien dat je beleid hebt over hoe je hiermee omgaat. Kun je dit laten zien, dan toon je aan dat de zorg op dit punt veilig en op orde is.

Wil je zeker weten dat je voorbehouden handelingen goed geregeld hebt en aantoonbaar op orde zijn? We kijken samen naar je situatie. Neem gerust contact op voor een vrijblijvend kennismakingsgesprek.